بوف کور


تنهایی هدایت / مقاله ای از امیرحسن چهل / قسمت دوم


درد هدایت ، این کاشف تیزبین تاریکی های درون ما تنها از کهنه پرستان نبود ، بلکه متجددینی که از نوع شین . پرتو نیز عاجزاز درک نبوغش را تخطئه ی او را پیش گرفته بودند . جنتی عطایی از قول شین . پرتو می نویسد : هدایت نسخه ی خطی بوف کور را به من داد که بخوانم . آن را خواندم و به او گفتم که خوشم نمی آید . شاید بدانید که من عاشق زیبایی و زندگی هستم واز هرچه نومیدکننده و گمراه کننده باشد بیزارم.
هدایت ناچار به دوستی می نویسد : همه ی درها بسته است ، خودم را نمی خواهم گول بزنم .

انجوی شیرازی می نویسد : « در همان سالهایی که هدایت با بی اعتنایی و حتی دشمنی هیأت حاکمه ی ایران روبه رو بود ، صدها نفرافراد بی هنرمدال علمی و فرهنگی گرفتند، چندین نفر که صلاحیت علمی نداشتند و حتی زبان نمی دانستند ، مأمورامور فرهنگی ما دراروپا بودند ، گناه هدایت فقط یک چیز بود : مناعت و بزرگ منشی .» تعبیر هدایت ازاوضاع و احوالش البته این است : « همه چیز این مملکت مال آدمهای به خصوصی است ... نصیب ما این میان گند و کثافت و مسؤولیّت شد . مسؤولیّتش دیگر خیلی مضحک است .»
کار خفیف کردن نویسنده ی بزرگ ما به جایی رسیده بود که دکتر غنی ، حافظ شناس!، در یادداشت های روزانه اش او را " آن پسره صادق هدایت " می نامد . و تازه هدایت در اوج شهرت است که به دوستی می گوید : « همه اش مضحک است . اصل و پایه ندارد. آقای حجازی و دشتی خیلی بیشتر از من عزت و احترام دارند . »
نویسنده ی بزرگ ما در آخرین سال عمرش وقتی در دانشکده ی هنرهای زیبا کار می کرد ، اتاقی حتی مخصوص به خود نداشت ، در راهروی دانشکده پشت میزی می نشست و از بابت آن حقوق ناچیزی دریافت می کرد ، آن چنان که لحظه ی حقارت بار دریافت آن را دوستی چنین گزارش می دهد :« حرکات هدایت تند ولی منقبض بود و هنگام دریافت پول ، مثل کسی که بخواهد عمل خلافی انجام دهد ، یا به علتی نخواهد او را ببینند ، سینه اش را به پیش خان چسباند و اسکناس ها را هولکی توی کیف بغلی چرمیش چپاند .»
در نامه ای می نویسد : « اگر لوله هنگ دار مسجد آدیس آبابابودیم ، زندگی مان هزار مرتبه بهتر بود . »
او در جستجوی جهان امن تری بود ، جهانی مهربان تر ، صف طویل متوسط ها در همه عرصه ها ، از ادبیات گرفته تا سیاست ، هنر ، فرهنگ  ...، اقتصاد...با پوزخندتحقیر از برابرش می گذشت و او با بیچارگی تماما اعلام کرد : ... فقط روزها می گذرانم و هرشب ... خودرا به خاک می سپارم و یک اخ وتف هم روی قبرم می اندازم . اما معجز دیگرم این است که صبح باز بلند می شوم و راه می افتم .
وفقط دو ماه قبل از مرگش به پدر می نویسد : « بسیارخسته و کسل هستم . تا ممکن است می خواهم عجالتأ گذشته ای که مرا به این به این کیفیت تحویل اروپا داده است ، فراموش کنم .» آیا فراموش کردن زندگی دهشت بار را فقط مرگ است که ممکن می کند؟
حالا دیگر نزدیک به نیم قرن از عمرش می گذرد . پیر پسری که تنها مأوای او در این جهان اتاقی در خانه ی پدری است و هنوز نمی داند شغلش چیست . فرزانه می گوید : یک روز غروب که در کافه کارفور سرمان به بازی شطرنج گرم بود، دو نفر کارآگاه وارد شدند و طبق آن زمان از تمام مشتریان ورقه ی هویت خواستند . ما سه نفرمحصل مقیم پاریس بودیم وبرگ اقامت خودمان را که روی آن قید شده بود " محصل " ارائه دادیم . هدایت گذرنامه اش را ازجیب درآورد. کارآگاه آن را بادقت بررسی  کرد و شغلش را پرسید. صورت هدایت سرخ شد. مدتی به ماسه نفرنگاه کرد و بعد مثل کسی که گناهی مرتکب شده باشد زیرلب گفت : « نویسنده » . بعد علت شرمندگیش را پرسیدم . هدایت گفت : من فقط برای خودم نویسنده ام ، وگرنه در پاسپورتم قید شده بود .
انگار سالها پیش ازآن هدایت از خودش دفاع می کند ، آنجا که می گوید : « کافکا ادعایی نداشته ، فقط می خواسته نویسنده باشد . »
احساس تلف شدگی و غبن در محیط نا امن و در میان آدمهای نااهل ، مایه ی آزاردائمی روح شکننده اوست . هدایت راجع به توپ مرواری ـ کتابی که در دست نوشتن داشت ـ به دوستی می گوید : هنوز کار دارد . فعلا ناقص است . شاید هم ناتمام ماند... مثل چیزهای دیگر .
دوستش می گوید : حیف است . هدایت پاسخ می دهد : خودما هم حیفیم !

او مثل همه ی نفرین شدگان جوامع پیرامونی ، سراسرعمرمیان نیروی گریز از مرکز و نیروی جذب به آن سرگردان ماند . کوشش طاقت فرسای هدایت برای ایجاد موازنه میان این دو نیرونزدیک به پنجاه سال او را زنده نگهداشت و وقتی نیروی گریز از مرکز به اوج خود رسید ، ازآنجا که هیچ مأمن دیگری در جهان برای خودنمی شناخت ، به زندگیش ، چیزی که آن را « یک جور محکومیت قی آلود در محیط گند بی شرم » می دانست ، پایان داد . اماپیش از آن گفته بود : « زندگی من همه اش حراج دایمی مادی و معنوی بوده ، حالا هم دستم به کلی خالی ست ، با وجود کبر سن برای زندگی به اندازه ی طفل شیرخواری مسلح نیستم .»

بین هدایت و کسی که امروز می نویسد ، دو سه نسلی فاصله هست ، اما هیچ کس چون او به ما نزدیک نیست ! *

---------------------------------------

* چهل تن ، امیرحسن : " تنهایی هدایت " ، ماهنامه ی فرهنگی ، اجتماعی ، ادبی کارنامه ، شماره ی34 ، اردیبهشت 1382، صص 30 -31 .

راز منوّری است که آن را

آن آخرین و آن کشیده ترین شعله خوب می داند

" فروغ فرّخ زاد "

صادق هدایت
تولد : تهران ، 28 بهمن 1281
درگذشت : پاریس ، 19 فروردین 1330

درزندگی زخم هایی است که مثل خوره ، روح را آهسته در انزوا می خورد و می تراشد

تنهایی هدایت / مقاله ای از امیرحسن چهل / قسمت اول

" فکر وخیالات سابق کتاب نویسی را هم درست نفهمیدم ؛ چه کتابی چاپ کردم یا چه چیزی نوشتم ؟!از آن وقتی که به اروپا آمده ام ، به جز کاغذهایی که فرستادم ، چیز دیگری ننوشتم . "
این دروغ است و بخشی از نامه ای است که هدایت جوان در 25 دی ماه 1306 به پدرش ، اعتضادالملک ، می نویسد .
کتاب فوائد گیاهخواری ، نمایشنامه پروین دختر ساسان ، افسانه ی آفرینش و چهر نوول کوتاه از مجموعه ی زنده به گورحاصل اقامت چهارساله ی او در اروپاست وتا بی قراری روحی او را به پای عفریت نوشتن ننویسند ، ناچار بود تا می توانست از این تفنن بیهوده ـ از چیزی که لابد مخل پیشرفت  و سعادت به حساب می آمده است و شاید هنوز هم به حساب می آید ـ خود را برکنار بداند . بااین همه در نامه ای به دوستی می نویسد : « با همین پرت و پلاهاست که در قیدحیاتم » .
صادق هدایت به عنوان دانشجوی مهندسی و سپس معماری و بعد فلاحت و بعد تر طبیعیات و صنایع مستظرفه و حتی دندان سازی و ادبیات و همچنین به عنوان کارمند بانک ملی و به دنبال آن اداره ی کل تجارت و سپس آژانش پارس و بعد شرکت کل ساختمان و باردیگربانک ملی و بعد اداره ی موسیقی و بعدتر دانشکده ی هنرهای زیبا و همچنین به عنوان عضوی از خانواده ی جاسنگین و اعیان منش هدایت که همگی جداندر جد یا وزیر بودند یا وکیل یا امیر و نیز به عنوان نویسنده ای که عقیده داشت کسی آثارش را نمی خواند و قدرش را نمی شناسد ، مرتبا شکست می خورد و همین شکست ها بود که پیروزی بزرگ او را پس از مرگ فراهم آورد .
این است که در این جامعه آدم زنده ی پیروز نداریم . پیروزی همیشه پس از مرگ است که اتفاق می افتد .
انجوی شیراز ی از او نقل می کند که گفته است : « همه ی بدبختی هایم از همین خواندن و نوشتن است  ، اما دست آخر می بینیم که کار دیگری نمی توانم کرد » و هم در جای دیگری به دوستی می گوید :« مگر نمی دانی که در این مملکت چیز نوشتن کارحساب نمی شود  ؟ کاری که نان در نیاورد ، کار نیست » . به نظرآنها کتاب خواندن حتی یللی است .
نویسنده ی بزرگ ما شگفتی های نبوغ آمیز فراوانی داشت که یکی هم حفظ فاصله ی معقول او با " سیاست  " بود . کسانی که می خواستند به بهانه ی دوستی با نوشین یا بزرگ علوی ، او را وابسته به جریان سیاسی  خاصی بدانند ، اما نقد صریح او به رفتار مسلط سیاسی روشنفکران آن دوران راه را بر بزرگ نمایی هر احتمال ناچیزی می بست ؛ تا آنجا که آن جریان سیاسی خاص اورا نویسنده ای " مردم گریز " و " روشنفکری مأیوس " دانست . اما کم نیستند کسانی که نطق معروف مظفربقایی را در مجلس که بعد از واقعه ی  سوء قصد پانزده بهمن به محمدرضا پهلوی ایراد شد ، نوشته ی صادق هدایت می دانند . هدایت با اشاره به این ماجرا به دوستی می گوید : آنها که بلدند داستان جنایی بسازند ، فکر نکرده بودند که می شود مکانیزمش را واز کرد .
کوتوله های ادبی ، روزنامه چی های وامانده از خلق ادبیات ، سیاست پیشگان ، ادبیاتی که بر علیه ادبیات عمل می کرد ، بست سلرها ، ادبیات سانتی مانتال ، پاورقی هایی که ادبیات متفکر را پس می راند و حکومت وقت هم بر آن مهر تأیید می زد ، همه و همه او را به محاصره ی دائمی درآورده بودند . هدایت فریاد بر می دارد : « باید طی کنم . همه چیز بن بست است و راه گریزی هم نیست » . اومجازات شد، کسی او را نپذیرفت و لاجرم برای همیشه از شادی محروم گردید . اگر بعد از مرگ راه برای افسانه پردازی و اسطوره سازی پیرامون شخصیت او هموار شد ، آن را باید حاصل یک واکنش غریزی درسطح ملی دانست ؛ ملتی که به علت طرد نخبگانش به عذاب وجدانی دائمی مبتلاست .
همه ی گناه هدایت این بود که با دیگران تفاوت داشت . خود در این باره می نویسد : «  چندین جا برایم پایش افتاد ، اگر کم ترین تملق یا چاپلوسی می کردم ، نانم توی روغن بود ، ولی نتوانستم ... دیدم مثل دیگران ساخته نشده ام . »
جمالزاده درنامه ای می نویسد : روزی دوستان که همه اهل فضل و کمال بودند ، مرا میهمان کرده بودند ، دیدم درآن مجلس ، هدایت را دعوت نکرده اند . پرسیدم چرا؟ صداها بلند شد که این جوان سواد ندارد ، عبارت راغلط می نویسد ، از صرف و نحو و دستور زبان خبری ندارد . با این همه برای هدایت نوشتن در واقع کوششی بود برای ایجاد تفاهم میان خود و جهانی که آن همه با او تفاوت داشت ، نوشته هایی بدون خواننده ، نوشته هایی که درک نمی شدند . بازهم نقل قولی از جمالزاده : آخرین بار که او را در تهران دیدم ... احوال خوشی نداشت و سخت مکدر و آشفته و عصبانی و حتی متشنج به نظر می رسید ... گفت فلان ناشر بدون خبر و اجازه کتاب هایم را به صورت مفتضحی به چاپ رسانده است ووقتی رفتم که اعتراض نمایم در مقابل جمع مشتریان و یاران به صراحت به من گفت : خوش حال باش که من لاطایلات تو را ( کلمه زشت تری استعمال کرد که کلمه ی دومش " گند " بود ) چاپ کرده ام و به مردم می دهم بخوانند و نویسنده را بشناسند... بیچاره سخت مستأصل مانده بود .
همان ناشر درباره اش می گوید : هدایت خیال می کند که حالا چون اسمی به هم زده کسی کتاب هایش را می خرد ، ولی ما دستمان درکار است ، نبض مشتری دست ماست  . بااین خرج چاپ و کاغذ باید سال ها بنشینی  تا پولمان برگردد...*

--------------------------------------------

* چهل تن ، امیرحسن : " تنهایی هدایت " ، ماهنامه ی فرهنگی ، اجتماعی ، ادبی کارنامه ، شماره ی34 ، اردیبهشت 1382، صص 30 -31 .

الهی ! آتش دوری داشتی ، با آتش دوزخ چه کار داشتی ؟

الهی ! به بهشت و حور چه نازم ، مرا نظری ده که از هر نظر بهشتی سازم .

الهی ! همچون بید می لرزم که نباید به هیچ نیارزم .

الهی ! همه از تو ترسند و من از خود ، از تو همه نیکی دیده ام و از خویش همه بد .

انتظار را طاقت باید و مارا نیست ، صبر را فراغت باید و ما را نیست .

الهی ! در دل های ما جز تخم محبّت مکار و برتن و جان های ما جز الطاف و مرحمت خود منگار و بر کشته های ما جز باران رحمت خود مبار .

عیبی که در شماست ، دیگران را ملامت نکنید ، داد طاعت ناداده ، دعوی کرامت نکنید .

عذر بسیار خواستن بی مروّتی است ، عذر قبول ناکردن بی فتوّتی است .

دوستی را آن شاید که در وقت خشم بر تو ببخشاید .

محبّت در بزد ، محنت آواز داد ، دست در عشق زدم ، هرچه بادا باد !

دوستی او ما را مست کرد و رها کرد ، نشانی فراداد و نشانه بلا کرد .

زنده نشدم تا نسوختم ، دانی که این جامه نه من دوختم .

من چه دانستم که این دود آتش داغ است ! من پنداشتم که هرجا آتشی است ، چراغ است .

روزگاری او را می جستم ، خود را می یافتم . اکنون خود را می جویم ، او را می یابم ... *


----------------------------

- بهترین استادم مرا با دعا آشتی داد ، به هر زبانی و با هر بیانی ، این طور بذر یاد خود راتاابد در روحم کاشت . " هرکجا هست خدایا به سلامت دارش " .

* انصاری ، خواجه عبدالله انصاری : مناجات نامه ، تصحیح و مقابله : محمّد حماصیان ، کرمان : انتشارت خدمات فرهنگی ، چاپ دوم ، 1386.

منیژه این پیامک را برای یگانه عشقش ، خسرو ، فرستاد :
too see light look at sun , to  see love look at moon  , to see beauty look at nature , too see hope look at future , to see all of these look at the miror . HAPPY VALENTINE
چند دقیقه بعد عذرا این متن را دریافت کرد و در پاسخ برای خسرو نوشت : " اگه تو دنيا هيچي هيچي نداشته باشي،  مطمئن باش سه چيز، هميشه مال تو هست : خداي مهربون، فکراي قشنگ و قلب کوچيک من".
زنگ هشدار همراه منیژه  به صدا در آمد، آن هم با صدای  لیلا فروهر : « به کوی تو مسافرم ... بذار مسافر بمونم  ». پیامک خسرو را خواند :" اگه تو دنيا هيچي هيچي نداشته باشي ، مطمئن باش سه چيز هميشه ..."  لبخند زیباترش کرد ، به قول خسرو شد تنها فرشته ی زمینی .
صدای ناز ژولیت بلند شد : " اس ام اس دااالی " . بیژن سریع گوشی اش را برداشت . برای هزارمین بار به داشتن دوست دخترخوشگلی ، مثل منیژه به خودش افتخار کرد وپیامک دریافتی را پیش از حذف برای همسرش ، لیلی، فرستاد.
توی طبقه ی هفتم ، فرهاد از خوشحالی فریاد زد : " از شیرینمه ، عذرا ! " البتّه خوشحالی اش به برق چشمان شیرین نمی رسید که  با دیدن کادوهای خسرو ، بیژن، فرهاد و ... چنان انرژی گرفته بود که می توانست از فردا تمام شهر را روشن کند !
لیلی برای دخترش ، ژولیت ، لالایی می خواند و به حرف های دوستش فکر می کرد  : " ببین عزیزم ! یا باید جدا بشی یا بسوزی و بسازی . جدابشی دخترتو ازت می گیره که تو یکی طاقتشو نداری ، به  نظرم بهتره یه زندگی دوم  داشته باشی ، یه بوی فرند ... " .
لیلی به دخترش نگاه کرد ... توی خواب چقدر معصوم تر و زیباتر به نظر می رسید . عاشق این لحظه بود . با حرارت گونه های ژولیت را بوسید .
از آن اتاق صدای ناز دختر بچّه ای آمد : " اس ام اس دااالی " .

مقاله را اینجا بخوانید : http://www.shereno.ir/news2.php?id=7504

-  از دروغ بدم میاد  ، همیشه صداقتم کار دستم داده. 
چشم های  درشت مینو ، گرد شدند : «  یه بارم دروغ نگفتی ؟! »
- چرا اتفاقا دروغگوی قهّاری هستم ، البتّه مهارتم روفقط توی خواب نشون می دم.
پاکت پفک توی دستان مینو بود و خطّی نارنجی روی لب هایش . شوری لب هایش را مکید : « چه جوری ؟! »
- خب ! وقتی خوابم اگه کسی صدام بزنه ، می شینم و حق به جانب وبا اعتماد به نفس چیزی می گم تا طرفم متقاعد بشه و دوباره می خوابم ، مثلا روز کنکور وقتی مادرم صدام زد ، گفتم امروز که امتحان نیست و خوابیدم ، اگه دوستم نرسیده بود ، حتما خواب مونده بودم !

مینو نگاهی به کارتن پفک ها انداخت : مینو نمکی ! از همان روز که تو آمدی و آنها را با خودت آوردی واز خودت گفتی ، دیگر به آنها لب نزد . امروزهفت روز می شود که تو رفته ای . نه ! نرفته ای ... دو نفرمأمورآمدند وتو را بردند و هیچ کس هم ازت خبری ندارد. این روزها تنها آرزوی  مینواین است که تمام این مدّت خواب باشی تا هر وقت صدایت می کنند ، بنشینی و حق به جانب و با اعتماد به نفس دروغ بگویی .

21 اسفند 1386 بود که با شعرسلام " بارویر سواک " ، شاعر ارمنستانی ،  و شعر " به آفتاب سلامی دوباره خواهم داد" تولد دیگر تو ، خانه ی مجازی ام برای نخستین بار به روز شد .
 راستش آن روزها ، پلک چشمم هی نمی پرید  و کفش هایم  هی جفت نمی شدند و کور شوم اگر دروغ بگویم که در خواب هم نمی دیدم که کسی بیاید . فکر می کردم به آن جایی  که من ایستاده ام می گویند آخر خط  . درست همان جا و فقط من ! آخر خط بود و فقط من بودم و داشت به شکل زجرآوری پوستم کنده می شد ، امّامی بینی که هنوز هستم ؛ هرچند که خیلی درد داشت بانو! تغییر را می گویم ! پوستم کنده شد تا بعدها ورقی را سیاه کنم که : « به انتظار آمدن کسی نیستم  : / کسی که مثل هیچکس نیست / تو آمده ای / با صدای باران / و سهم مرا دادی / با واژگانی خیس از عطر حضورت / تا این کویر / میان پچ  و پچ گل های اطلسی / بزرگ تر شود ، بزرگ تر / که کسی آمده است : / در دلش ، در نفسش ، در صدایش بامن / در دلم ، در نفسم ، در صدایم : / هیچکس  ! » .
غروب دیروزبا برادرزاده ام رفتم از کتابفروشی ، چند کتاب خریدم .دنبال کتاب هایی در مورد تو می گشتم که مردی میانسال مرا به سمت قفسه ی کتاب های ادبی راهنمایی کرد و بعد هم کتاب  " نامه به پدر " ، نوشته ی فرانتس کافکا ، را داد دستم . پیش از این آنجا ندیده بودمش و بعد با نگاهی به کتاب هایی که  دستش بود ، حدس زدم که از اهالی ادبیّات است و وقتی پرسیدم ، دیدم یکی از شعرای خوب شهرم است که نمونه هایی ازشعرهایش را خوانده بودم .
بیرون که آمدیم برادرزاده ام خواست تا پسرک واکسی کفشش را واکس بزند . سیّد امین می گفت سه خواهر دارد ، پدرش معتاد است و مادرش بیمار و او نان آورخانواده . می گفت تا کلاس پنجم بیشتر نخوانده ام . می گفت  پدر و مادرش افغانی هستند و خودش متولّد یزد .من تکیه داده بودم به دیوار و خیره مانده بودم به دستانی کوچک که  تر و فرز ، فرچه را روی کفش می کشیدند .  گفت : « خودم متولّد یزدم . » و بعد دست نگه داشت و چشمان درخشانش را به ما دوخت : « چه فرق می کند که ایرانی باشم یا افغانی ... مهم این است که مسلمانم و شیعه و خدا را می پرستم .»
می دانی بانو ، گاهی بی قراری عجیبی  ، عین بختک ، روی روحم سنگینی می کند . دیروز غروب از آن گاهی ها بود . به خانه که رسیدم صفحه ی اول کتابم را امضا کردم و تاریخ زدم  : « هفت دی 88 . دلم می خواست از کتابفروشی که برگشتم ، تا صبح توی کوچه ، خیابان ها پرسه بزنم ... بروم ! » .
 به خانه که می رسیم ، عزیزی از تو می گوید * آخرش هم می خندد و رو به من می گوید : « همه ی شاعرها را باید به دریا بیاندازند ،  تو را هم با آنها .» باور می کنی من هم خندیدم  ؟ ! خندیدم : « من شاعر نیستم ، امّا دریا را موافقم  ؛ هرچند که توی این فصل سال و آن هم من سرمایی را به آب بیاندازند ، علّت مرگ را پیش از خفگی  ،  یخ زدن تعیین می کنند . » ! دلم هوای دریا کرده است .
هفتم دی هم می رود ، مثل تمام آن روزها و سال هایی که دیگر ندارمشان و برایم عجیب است وقتی کسی می پرسد: « چند سال دارید ؟ » . می گویم : « بپرسید چند سال را ندارم » !
 امروز  ازآن روزهای خاص ّخودکشی با کتاب بود و آن سرگیجه های سکرآورش . نامه های تو را خواندم به همسرت ، پرویز شاپور ، و در زاد روزت  گریستم . نامه های ژان پل سارتربه سیمون دوبووار را هم در کتاب " شاهدی بر زندگی من " خواندم . انگار روز ، روز ِنامه ها بود ودر تک تک واژه ها او بود ، بی من ، در من و با من !
دلم هوای دریا کرده است .

-------------------------------------

* البتّه از جنس همان حرف های ناروایی که یک بار هم در جلسه ای که فقط دو نفر از زنان حضور داشتیم ، استاد ادبیاتی در مورد تو گفت و چه اهمیتی دارد ؟! تو رفته ای تا روز به روز ماندگارتر شوی  ، چه بخواهند و چه نخواهند.
 

-------------------------------------------------

*  سارک ، بابک و سیامک محمود : دیدار بااحمد محمود  ، چاپ اول ،  نشر معین ، تهران ، 1384 ، صص 125 _ 126 .

------------------------------------------------

* بنی اسدی ، رحمت : توالی فاجعه ( زمینه ی اجتماعی شعر شاملو ) ، شیراز ، ناشر : راهگشا ، چاپ اول : 1383. صص 20 _ 22 .