دراواخرسده ی ششم و اویل سده ی هفتم ، دو مکتب بزرگ در عرفان وجود داشت که عدّه ای ازشیوخ به هریک ازآنها منسوبند ؛ از این دو یکی سلسله ی سهروردیه در مغرب و دیگری سلسله ی کبرویه در مشرق بوده است  . شیخ ابولجناب نجم الدین احمدبن عمرا لخیوقی ، ملّقب به " الکبری "  مؤسّس فرقه ی کبرویه بود که اورا "  شیخ ولی تراش " گفته اند ، زیرا نسبت تعلیم عدّ ه ای از اولیا ی تصوّف بدو منتهی می شود .
چند نفراز مریدان و تربیت یافتگان مشهور نجم الدین کبری عبارتند از : ابوسعید مجدالدّین شرف بن مؤیّد بغدادی ، شیخ نجم الدّین رازی معروف به " دایه " ، شیخ بهاء الدّین محمّد معرف به " بهاء ولد " پدرجلال الدّین مولوی ، فریدالدّین عطّار نیشابوری و...
سعید نفیسی در کتاب " ماه نخشب " درمطلبی با عنوان " شهید خیوه " ، در موردنجم الدّین احمد خیوقی (کبری)  می نویسد : (( یکی از عزیز ترین وبهترین شاگردان واصحاب وی مجدالدّّین بغدادی از مردم شهر بغدادک خوارزم بود که سمت پزشکی قطب الدّین یا علاء الدّین محمّد بن تکش خوارزمشاه را داشت . این خاندان از ترکانی بودند که حوادث روزگار ایشان را به پادشاهی قسمتی از مشرق و شمال شرقی ایران رسانده بود وناچار ایرانیان پاکزادنمی توانستند استیلای ایشان را بپذیرند و تحمّل کنند. نجم الدّین کبری هم دراین احساسات بیش از دیگران پای بست بود . در نتیجه ی توطئه و ها و فتنه هایی که در دربار خوارزمشاه روی داد ، مجدالدّین را کشتند . این خبر که به نجم الدّین رسید ، سخت اندوهگین شد و ازشدّت اندوه نفرین کرد و از خدا خواست آتشی از سوی مشرق برانگیزد که تا مغرب را بسوزاند واین بیدادگران بیگانه را نابودکند . نوشته اند چون می دانست این نفرین وی اجابت خواهد یافت ، مریدان خودرا گفت از خوارزم بیرون روند تا دراین فتنه و بلا گرفتار نشوند و پیش بینی کرد که مرگ او نیز دراین همین حوادث فرا خواهد رسید . هنو ز چیزی از این واقعه نگذشته بود که لشکریان خونخوارآدمی کش نامردم مغول به راهنمایی چنگیز ، پسریسوکای بهادر ، از مرزهای ایران گذشتند و کشوری را که درآن زمان ازآبادترین نواحی جهان بود به خاک و خون کشیدند.
تاریخ جهان با این همه فرسودگی دیگر چنان مصیبتی به یاد ندارد. تاریخ نویسی این واقعه را چنین بیان کرده است  : " آمدند و کندند و سوختند و کشتند وبردند ورفتند ." ...
مردم گرگانج امیدی جز نجم الدّین کبری ، پیشوای بزرگ روحانی خود نداشتند . هرروز و هرشب دسته دسته مردم به او رجوع می کردند و از او می خواستند در حقّشان دعای خیر بکند و نجاتشان را از خدای بخواهد. پیرمرد هشتاد و هفت ساله مردم را دل می داد، دلیر می کرد ، به وظایف مهم خودآگاه می کرد . می گفت تا جان در بدن دارند باید ازخاک خوددفاع کندد.سرانجام لشکریان مردمخوار مغول به شهرگرگانج نزدیک شدند . چنگیز با همه ی نادانی شنیده بود که نجم الدّین کبری مردی آزاده و پارسا و وارسته ، پیرمردی 87 ساله در شهر گرگانج ، پیشوای روحانی مردم شهر ، پایگاه بلندی دارد.نمی خواست به این بزرگ کهنسال آسیبی برسد. چند بارنزد او فرستاد و درخواست کرد از شهر بیرون برود تا آسیبی به او نرسد. وی نمی پذیرفت ، همیشه  جواب می داد : « ما درهنگام آسایش و فراغت با این مردم به سربرده ایم ، چگونه رواست که هنگام فرودآمدن رنج وعنا وپیش آمدن سخت و بلا از ایشان دوری بکنیم؟ »
سرانجام لشکریان مغول به اطراف شهر رسیدند. نجم الدّین اصحاب نزدیک به خودرا خواست و به ایشان دستورداد که ازآن سرزمین بروند. ایشان گفتند : « چه شود اگر شیخ دعا کند تا این بلا از سراسلام دفع شود؟ » گفت : « این قضای مبرم است وبه دعا چاره نتوان کرد.» گفتند : « پس مناسب آن است که شیخ دراین سفر باماهمراهی کند.» فرمود: « مرا اذن بیرون آمدن نیست و هم اینجا شهید شوم.» پیداست که این پیرمرد بزرگوار از مردی و مردانگی دور می دید که جا ن خودازبلا برهاندومردم شهری که جزاو پناهگاه و یارو غمخواری ندارند ، به دست مردم خونخوارآدمی کش تنها بسپارد . سرانجام اصحاب وی که نافرمانی اوراکفرمی دانستند ، از شهر رفتندو وی تنها در خانقاه منتظرآن فتنه و بلا نشست . هنگامی که مغولان به دیوارها و باروی شهررسیدند، چند تن را که در خدمتش مانده بود، خواست وگفت : « به نام خدا برخیزید ودرراه خدا جنگ کنید. » خود نیز برخاست ، خرقه ای را که در برداشت ، کند و کمرخودرامحکم بست. بغل راپرازسنگ کردو نیزه ای به دست گرفت و روی به جنگ آورد واز شهربیرون رفت . چون با لشکریان مغول که ششصدتن بودند ، روبه روشد ، بنای سنگ انداختن گذاشت تا سنگ هایی که در بغل داشت ، تمام شد.مغولان چون اورا تهیدست دیدند ، براو تیرباران کردند وتیری به سینه اش خورد وچون آن را بیرون کشیدند، فوت شده بود.نجم الدّین ابوالجناب احمدبن عمربن نجم خیوقی ، پیشوای بزرگ رادمردان ایران ، در87سالگی در جنگ با مغولان آدمیخوار و دشمنان ایران عزیزخود در روز دهم جمادی الاولی سال 618قمری بدین گونه شهید شد. خاک ایران از خون این شهید بزرگ بدین گونه سرمشق دلاوری داد. مردان بزرگ ایران همه بدین گونه بوده اند . ایران ما ازاین دلاوران بسیار به خود دیده است . گویند دردم مرگ کاکل مغولی را درچنگ گرفته بود و چون جان سپرد ، هرچه کردند نتوانستند انگشتانش را باز کنند و کاکل آن مرد آدمخوار رابیرون بیاورند و چاره جزآن ندیدند که کاکل وی را ببرند.))
اما شیخ بهاءالدّین محمّد ، پدرمولوی ، علاوه بر کینه ی خوارزمشاه به مجدالدّین کبری و به آب افکندن مجدالّدین بغدادی ،به سبب کشاکش شدید با امام فخررازی ، حدود سال 610خراسان راترک کرد. ذبیح الله صفا معتقداست که مهاجرت بهاءولد ازبیم حمله ی مغول نبوده است ، زیرابیم حمله ی مغول سه ، چهار سال بعدازاین واقعه شروع شدو شش پس ازآن جامه ی عمل پوشید.بهاء ولد درراه از نیشابورگذشت و باعطّارملاقات کرد و شیخ کتاب " اسرارنامه " را به پسرش ، جلال الدّین مولوی هدیه داد.
عطاریکی دیگراز مریدان نجم الدّین کبری بود . ورود این عارف بزرگ به عالم عرفان با حکایتی غریب درآمیخته و مرگش نیزچنین روایت شده است : « به موجب افسانه ها درکشتار عام نیشابور، شیخ فریدالدّین عطار که پیری ضعیف بود ، به دست مغولی اسیرافتاد . مغول وی را پیش انداخت و همراه برد.در راه مریدی شیخ را بشناخت ، پیش آمد وازمغول درخواست تا چندین سیم از وی بستاند و شیخ را به وی بخشد ، اما  شیخ رو به مغول کرد و گفت که بهای من نه این نیست . مغول پیشنهاد مرید نیشابوری را نپذیرفت و شیخ را همچنان چون اسیر پیش راند. اندکی بعد یک تن ازآشنایان شیخ راشناخت ، پیش آمد واز مغول درخواست تا چندین زرازوی بستاند و شیخ را به وی بخشد. شیخ باز رو به مغول کردو گفت که بهای من این نیست . مغول نیز می پنداشت شیخ را به بهای گزاف از وی بازخواهند خرید نپذیرفت و همچنان با شیخ به راه افتاد. در نیمه راه روستایی پیش آمد که خر خویش را می راند ، شیخ را بشناخت وازمغول درخواست تا وی را رها کند. مغول از وی پرسید که در ازای آن چه خواهد داد و روستایی گفت یک توبره ی کاه. اینجا شیخ روی به مغول کرد و گفت بفروش که بهای من این است . مغول برآشفت ، شمشیرکشید ودردم شیخ را هلاک کرد.امّا شیخ که تیغ مغول سرش را به خاک افکنده بود ، خم شد ، سرخویش رابرگرفت وبرگردن نهاد، پس ازن درحالی که یک منظومه ی کوتاه خویش – بیسرنامه – را می سرود ،دربرابر چشم حیران مغول راه خویش در پیش گرفت و وقتی منظومه را به پایان آورد ایستاد و همانجا افتاد و جان داد ...».
اما بشنوید از شیخ نجم الدّین رازی ، ملقّب به " دایه " : در بهار سال 618مغول ها به آهنگ تسخیراربیل دربیرون همدان فرودآمدند وخیمه وخرگاه زدند. شحنه ای ازمغول درشهراقامت داشت و مردم را وادارمی کرد که خوارباروسایرنیازمندی های مهاجمان را به لشکرگاه آنان ببرند. مردم شوریدند و شحنه راکشتند . سپاهیان تتارهمدان رامحاصره کردند. مردم شهر سه روز پای فشردند و گروه کثیری از تتارراکشتند ، امّا سرانجام دشمنان برشهر دست یافتند وآن را سوزانیدند و مردم آن را قتل عام کردند.این حادثه ظاهراً دراواخرصفر واوایل ربیع الاوّل 618 اتفاق افتاد.
نجم الدّین به محض احساس خطر درآغازماجرا و پیش ازمحاصره ی همدان ، زن وفرزند رادرچنگ دشمن رهاکرد وشبی باجمعی از درویشان و مریدان ازآن شهر بیرون آمد و روی به اربیل نهاد واز راه دیاربکر به قیصریه رسید .درآنجاها بود که ازایران خبر رسید مغول ها ری را گرفتند و قتل عام کردند وبیشتر بستگان و خویشان او هم شهید شدند. 1شیخ در کتاب " مرصادالعباد  "2خود می نویسد : «... در دیار عراق صبر می کرد وبرامید آن که مگر شب دیجور این فتنه و بلا را صبح عافیت بدمد و خورشید سعادتی طلوع کند ، هرگونه مُقاسات شداید و محَن تحمّل می کرد تا از سرعورات واطفال نباید رفت و مفارقت دوستان و محبّان وترک مقرّ و مسکن نباید گفت . نه روی آن بود که متعلّقان را بجملگی ازآن دیار بیرون آرد ونه دل بار می داد که جمله را درمعرض هلاک وتلف بگذارد . عاقبت چون بلا بغایت رسید و محنت به نهایت و کار به جان و کارد به استخوان ، الضّرورات  تبیح المحظورات3 بر می بایست خواندن ... و ترک جمله ی متعلّقان گفتن ... و عزیزان را به بلا سپردن...
بی بلا نازنین شمرد او را 4       چون بلا دید درسپرد5اورا
تا بدانی که وقت پیچاپیچ          هیچکس مر ترا نباشد هیچ»....!! 6

  ---------------------------------------------------------------------------------

1. گویا بعدها مژده ی سلامت خانواده اش به او رسید و دو سال بعد در تحریر دوّم کتاب آن شرح مربوط به شهادت بستگان را حذف کرد!!
 2 . بعضی متون مرا به جنون می کشانند و حتی بازخوانی آنها ذرّه ای ازآن هیجان را نمی کاهند . فصل های چهارم وپنجم از باب دوّم مرصادالعباد ، داستان آفرینش آدم ، ازآن جمله است .
3 . الضرورات تبیح المحظورات : ناچاری نارواها را روا می سازد!
4 . این مصرع از حدیقه ی سنایی است .
5. رها کرد.
6 . می گویی حوصله ی خواندنم بیشتر شده ، می خوانی  . می گویی باید دوبار بخوانمش . می خوانی . از نجم الدّین کبری با احترام یاد می کنی و از او می گویی وسلسله ی کبرویه ، عطار و بهاءولد وناگهان خنده ات به آرامی در شیطنتی خاص می پیچد : " بانو ! احتمالاً ما ازنسل نجم الدّین رازی ( دایه ) باشیم "!!!شرمنده ی تمام تاریخمان می شوم.تاریخی که به قول محمود دولت آبادی در " روزگار سپری شده ی مردم سالخورده " بوی خون می دهد.
* منابع :
صفا ، ذبیح الله : تاریخ ادبیّات در ایران ، جلد  دوّم و بخش دوّم جلد سوم ، تهران ، انتشارات فردوس و انتشارات مجید ، چاپ دهم ، 1373 ؛ریاحی ، محمّد امین :  گزیده ی مرصادالعباد نجم الدّ ین رازی ، تهران ، انتشارات علمی ، چاپ ششم ، 1373؛ زرّین کوب ، عبدالحسین : با کاروان حلّه ، تهران ، انتشارات علمی ، چاپ هفتم ، 1372.